Cerrahpaþa Týp Fakültesi Ýç Hastalýklarý Anabilim Dalý Öðretim Üyesi Prof. Dr. Hüsrev Hatemi, gizli diyabetle ilgili merak edilen sorularý yanýtladý.

Gizli diyabet çok yaygýn mý?

- Genel olarak eriþkin her 3 kiþiden 1'inde 'gizli diyabet' denilebilecek 'tokluk kan þekeri yüksekliði' var. Bunun erken yakalanýp tedavi edilmesi, kalp krizi ve felç gibi kalp-damar hastalýklarýný ve bunlardan olan ölüm oranýný azaltýyor. Türkiye'deki 5 milyon diyabet hastasýndan 3 milyonu, hastalýðýn vücuduna verdiði hasardan habersiz yaþýyor. Yapýlan araþtýrmada, ülkemizde açlýk kan þekeri ölçümleri normal olan 100 hastadan 31'inin, tokluk kan þekeri ölçümlerinde þeker hastasý olduklarý belirleniyor. Açlýk kan þekeri normal olan kiþilerde tokluk, yani öðünlerden iki saat sonra ölçülen kan þekeri yüksek olabiliyor ve bu kiþilerde 'gizli þeker' bulunabiliyor. Bu nedenle þeker hastalýðýnýn erken teþhisinde, tokluk kan þekeri ölçümü önemli bir yere sahiptir. Tokluk kan þekerinin ölçümü ve tedavisiyle kalp hastalýklarý riski de kontrol altýna alýnabiliyor. Diðer taraftan, Türkiye Diyabet Epidemioloji çalýþmasý sonuçlarýna göre, Türkiye'de 2 milyon 600 bin þeker ve 2 milyon 400 bin gizli þeker hastasý bulunuyor.

Gizli þeker nasýl ortaya çýkar?

- Ýlk ortaya çýkan bulgu; 'reaktif hipoglisemi' adýný verdiðimiz þeker düþme ataklarýdýr. En önemli özelliði; açken deðil, yemek yedikten sonra hipoglisemi ataklarý olmasýdýr. Buna 'tokluk hipoglisemileri' adýný veriyoruz. Bu kiþiler sabah uyandýklarýnda fazla acýkmazlar, genellikle kahvaltý yapmazlar, öðle yemeðini hafif geçiþtirirler. Ama ilk yemeði yedikten sonra uyuyuncaya kadar sürekli hipoglisemi ataklarý olur ve sürekli yemek yerler. Kan þekerinin düþüklüðü, sinirlilik, soðuk terleme, fenalýk hissi, bazý kiþilerde baþ aðrýsý ve konsantrasyon bozukluðu gibi bulgular görülür. Akþama doðru tatlý krizi ve çikolata isteði baþ gösterir. Bir grup hastada da gece uykudan uyanýp yemek yeme vardýr.

Tokken kan þekerinizi ölçtürün

Kimler dikkat etmelidir?

- Özellikle 50 yaþýn altýnda ortaya çýkan hipertansiyon, koroner hastalýðý ve enfarktüste mutlaka gizli þeker aranmalýdýr. Toplumda genetik olanlar dýþýnda þiþmanlýklarýn yaklaþýk yüzde 80'inde reaktif hipoglisemi var. Þiþmanlýðýn tedavisi ancak bu metabolik bozukluðu bulduktan sonra yapýlýyor. Genellikle hipoglisemide temel sorun açlýktýr. Herhangi bir diyet uzmanýna veya zayýflama merkezlerine gidildiðinde hastalara 'hipokalorik' yani bir anlamda 'açlýk diyeti' veriliyor. Hasta diþini sýkýp açlýk diyeti uyguluyor ama býraktýktan sonra verdiði kilodan fazlasýný alýyor. Açlýðý açlýkla tedavi edemezsiniz.

Gizli þeker tam olarak nasýl tespit ediliyor?

- Þeker hastalýðý bulgularýný verinceye kadarki 10-20 yýllýk süreçte, hep açlýk kan þekeri normal düzeydedir. Toplumda 'Þeker hastalýðý olup olmadýðýný anlamak için açlýk þekerini ölçtür' gibi yanlýþ bir kaný vardýr. Oysa gizli þekerde hiçbir zaman açlýk kan þekeriyle teþhis konulmaz. Hastanýn glikoz yükleme testi yaptýrmasý gerekir. Bu teste 75 gram glikoz içeren þekerli su verilir. Þekerli suyu içtikten sonra 5 saat kan þekeri izlenir. Ancak hastalar bu teste 4 saat ayýramayabilir. Bunun için 'karýþýk diyet' adýný verdiðimiz 75 gramlýk karbonhidrat diyeti vardýr. 5 dilim ekmek, 2 kaþýk reçel ve 2 kesme þekerle yapýlan kahvaltýdan iki saat sonraki kan þekeri ölçülür.

Þekeri önlemek elinizde...

Hipoglisemi hayatý nasýl etkiler?

- Yaþam kalitesini bozar. Ýnsan iliþkilerini olumsuz etkiler. Ýþ performansýný bozar. Tedavi, uygun bir diyet programý, günde 6-8 öðün, sýk sýk ve azar azar yiyecek programýyla çözümlenir. Üç öðün düzenli yemek, yemek aralarýnda kepekli bisküvi, sandviç, uykudan önce de bir bardak süt ve birkaç bisküvi yenebilir.

Gizli diyabet bir süre sonra normal diyabete dönüþür mü?

- Gizli diyabet 5-11 yýl arasýnda açýk diyabete dönüþebilir. Anlamlý derecede kilo vermek, fazla kalori almamak, beden faaliyetlerini artýrmakla bu süre geciktirilebilir. Bazen önlemek bile mümkün oluyor.

Büyük damarlara zarar verir

Gizli diyabet vücuda daha mý az hasar verir?

- Gizli diyabet, küçük damarlar üzerinde daha az etkilidir. Bu bakýmdan, gizli diyabetten olmuþ üremi (böbrek yetmezliði) ya da gizli diyabetten olmuþ diyabetik körlük pek görülmez. Fakat gizli þekerin büyük damarlara verdiði zararlar, açýk þekere yakýn derecededir. Yani gizli þeker de; damar sertliði, enfarktüs ve beyin damarlarý týkanmasý gibi hasarlara sebep olur.

Gizli diyabet nasýl tedavi edilir?

- Hareketli olmak, beslenirken aðýrlýkla sebzeleri tercih etmek, çabuk ve kýsa süren etkili insülin salgýlayýcý ilaçlar kullanmak ve insülin direncini azaltan ilaçlar kullanmak gibi tedavi yöntemleri vardýr.
 
Düzenli egzersiz yaparak diyabete 'dur' diyebilirsiniz

Gizli þekerim varsa bunu mutlaka bilmem gerekir mi?

- Eðer gizli diyabetiniz olduðunu bilirseniz, Tip 2 diyabetli olmanýzý önleyecek önlemleri zamanýnda alma þansýnýz olur. Çalýþmalar aðýrlýk kaybýný saðlayan ve fiziksel aktiviteyi artýran diðer bir ifade ile gerekli yaþam tarzý deðiþikliklerini yapan prediyabetli bireylerin, yüzde 58 oranýnda Tip 2 diyabetli olmayý önleyebildiðini veya geciktirebildiðini göstermiþtir.

Gizli diyabetin tedavisi nedir?

- Bireysel bir beslenme tedavisi ve haftanýn 5 günü günde 30 dakika düzenli yürüyüþ þeklinde yapýlan egzersiz programý sonucunda, vücut aðýrlýðýnýn ýlýmlý olarak azalmasý yüzde 5 ile 10 arasýnda gizli diyabete geçiþ önlenebiliyor veya geciktiriliyor. Eðer gizli diyabetiniz varsa olmayanlara oranla kalp hastalýðý riskiniz yüzde 50 artmýþtýr. Bu nedenle kalp hastalýklarýyla iliþkili sigara içmek, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol gibi risk faktörlerini bilmeniz gerekmektedir. Eðer risk faktörlerinden birine veya birkaçýna sahipseniz bu faktörlerin tedavi edilmesi de son derece önemlidir.

Kimler gizli diyabeti olduðundan þüphelenip test yaptýrsýn?

- Þiþman ve 45 yaþýn üstündeyseniz gizli diyabet olup olmadýðýnýzý öðrenmek için test yaptýrmanýz gereklidir. Eðer vücut aðýrlýðýnýz normal ise ve 45 yaþ civarýnda iseniz testi yaptýrmanýn sizin için uygunluðunu doktorunuza danýþýnýz. 45 yaþýndan genç eriþkinlerde ve þiþman bireylerde diyabet ve gizli diyabet yönünden risk faktörlerinin varlýðý araþtýrýlýr. Bu risk faktörleri; yüksek tansiyon, düþük HDL-kolesterol düzeyi, yüksek trigliserid düzeyi, ailede diyabet varlýðý, gestasyonel diyabet ve 4,5 kg üzerinde bebek doðumu öyküsü olmasýdýr.

Ne sýklýkla test yapýlmasý gerekir?

- Gizli diyabet saptanmamýþ olmasýna raðmen risk faktörlerine sahipseniz her 3 yýlda bir test yaptýrmalýsýnýz. Eðer pre-diyabet varsa Tip 2 diyabetin tespiti için her 1-2 yýlda bir test yaptýrmanýz gerekir.