Tabiat denen sanatlý ve esrarengiz tablo, ilkbahar ve sonbaharda deðiþirken insana diriliþi ve ölümü hatýrlatýr. Renk cümbüþü þeklinde kendini gösteren bu deðiþme, bir bakýma yeni mevsimi karþýlama hazýrlýðýdýr. Ýþte bu renk cümbüþü içinde farklýlýk arz edenlerden biri de, þapkalý mantarlardýr. Sarýsý, beyazý, kýrmýzýsý� Renk renk... Her biri ayrý bir þekilde, ayrý güzellikte� Hava biraz yaðýþlý ve ýlýk olduðunda aðaç altlarýnda, kýrlarda, çalýlýklarda sýk karþýlaþtýðýmýz bu canlýlar, her zaman dikkat çekmiþtir.
Ancak her renkli ve güzel görünümlüye aldanmamak gerek! Mantarlarýn þifalý ve faydalý yönlerinin yanýnda tehlikeli hususiyetlerini de iyi öðrenmeliyiz.
Mantar dendiðinde çoðu kiþinin aklýna pazardan yemek üzere aldýðýmýz þapkalý mantar türleri gelir. Halbuki týrnaklarý tahrip eden ve birçok deri hastalýðýna sebep olan mikroskobik canlýlarýn büyük çoðunluðu da mantardýr. Binlerce türden ibaret bu canlýlar, önceleri bitkiler âlemine dahil edilirken, bugünün modern sistematikçileri onlarý bitkilerden ayýrmaktadýr.
Þapkalý mantarlarýn genellikle köksüz bir sapý, þemsiye veya huni biçiminde de bir tepesi vardýr. Bu bölümün altýnda üremelerini saðlayan özel yapýlar (lâmeller, boru þeklinde yapýlar veya diþ þeklinde çýkýntýlar) bulunur. Bu yapýlar üzerindeki sporlar (özel üreme hücreleri) özellikle rüzgârla çevreye daðýtýlýr. Toprakta, aðaçlarda, dökülmüþ yapraklarýn arasýnda, su kenarlarýnda, aðaç kütüklerinin üzerinde yaðmuru beklerler. Sýcaklýk da uygunsa, yaðmurun ardýndan gün yüzüne çýkarlar. Mantarlarýn diðer canlýlarýn aksine büyümeleri çok hýzlýdýr. Sanki topraktan birdenbire çýkarlar. Halbuki geliþmelerinin önemli bir bölümünü toprak altýnda geçirmiþlerdir. Mantarlarýn ömürleri kýsadýr. Mantarlar, geliþebilmek için çok hassas ve hususi þartlar ararlar; organik atýklara, inorganik maddelere, uygun sýcaklýk ve neme ihtiyaç duyarlar. Bu sebeple birçok þapkalý mantar türü, yýlýn ancak belirli zamanlarýnda geliþebilir. Bazý kýymetli türlerin kültür olarak yetiþtirilmeleri de bu yüzden çok zordur.
Her mantar yenebilir mi?
Þapkalý mantarlarýn bir kýsmý yenebilir; ancak bazýlarý zehirlidir. Zehirli mantarlarla, zehirsiz mantarlar ayný yerde bulunabilir. Bunlarý ancak uzmanlar ayýrt edebilir. Bir miktar zehirsiz mantarýn içine bir tek zehirli mantarýn bile karýþmasý zehirlenmeye yol açabilir. Ayrýca, mantarlar hakkýndaki yanlýþ kanaatler de, zehirlenme vakalarýnýn artmasýna sebep olmaktadýr. Mantar piþirilirken içine atýlan gümüþ kaþýk veya yüzük siyahlaþtýðýnda mantarýn zehirli olduðu, böceklerin yediði mantarlarýn zehirli olmadýðý, zehirli mantarlarýn tuzlu ve sirkeli su ile yýkandýðýnda zehrinin gideceði, mantarý yoðurtla yemenin zehirlenmeyi önlediði gibi bilgiler yanlýþtýr.
Yenebilir mantarlarýn % 90'ý sudur. Bunlarda þeker ve yað az bulunur. Bu sebeple diyet yemekler içerisinde mantarýn özel bir yeri vardýr. Dengeli beslenme açýsýndan gerekli, kolay sindirilebilen proteinler, vitaminler ve minerallerce de zengindir. 100 g taze mantar, ancak 20-40 kalori vermektedir. Bu durum zayýflamak isteyenler için mantarlarý ideal bir gýda niteliðine sokmaktadýr. Mantarlar, yað ve karbonhidrat miktarý çok düþük olduðundan, kalb ve damar hastalarýna tavsiye edilir.
Mantarlarýn protein miktarý, çeþidine göre deðiþmekle birlikte, ortalama 100 g mantarda 3-8 g'dýr. Bu deðer ayný miktar sütteki protein miktarýyla eþdeðerdir. Bu proteinlerin ortalama % 70'i hazmedilebilir niteliktedir. Böylece 100 g mantarýn yaklaþýk 2-5 gramý protein olarak vücuda alýnýr. Mantarlardan alýnan proteinler vücutta depolanmaz, günlük harcanýr.
Hayvanî gýdalarda ortalama % 8-15 arasýnda protein bulunmaktadýr. Bu proteinlerin ortalama % 30-40'ý sindirilir; yani 100 g hayvanî gýdadan alýnan protein miktarý, yaklaþýk 3-8 g kadardýr. Bu proteinlerin fazlasý vücutta depolanarak damar çeperinde birikir. Bu durum bilhassa erkeklerde görülen kalb-damar hastalýklarýnýn sebeplerinden biridir. Kalb ve damar hastalýðý olan kiþiler için hayvanî gýdalarýn normalden fazla alýnmasý mahzurludur. Mantarlardaki protein, vücutta birikmediði için tercih sebebidir. Ayrýca, mantarlardaki proteinlerde insanlarýn beslenmesi için gerekli birçok aminoasit bulunmaktadýr.
Þapkalý mantar türleri, B1 (thiamin), B2 (riboflavin), B3 (pantotenik asit), B5 (nikotinik asit), B7 (biothin) ve C (askorbik asit) vitamini yönünden zengin bir besindir. Ayrýca bunlar folik asit bakýmýndan da zengin olduðundan kansýzlýk tedavisinde kullanýlabilir. Mantarlar potasyum, fosfor, kalsiyum, demir ve bakýr yönünden de oldukça zengindir.
Mantarlarla ilgili rivayetleren mülhem Ýbn-i Baytar, daha 1200'lü yýllarda mantar suyunun mikrobik göz hastalýklarýný tedavi ettiðini belirtmiþtir.
Ülkemizde mantar üretimi ve çeþitleri
Tabiatý yaratan Allah (cc) bizler için gerekli olan gýdalarý da yaratmýþtýr. Ayrýca tabiattaki birtakým iþleyiþlere ait bilgiyi ve eþyaya müdahale imkâný da canlýlar içinde sadece bize vermiþtir. Ýnsanoðlu bu ayrýcalýklý konumundan istifade ederek, birçok bitki ve hayvan üzerinde ýslah çalýþmalarý, kaliteli ürünler yetiþtirme için araþtýrmalar yapmaktadýr. Bu mantarlarýn yetiþme þartlarýna ait bilgiye sahip olduðumuzda, onlardan dað ve kýrlarda dolaþmadan daha bol ve kolay istifade etme imkânýmýz olur. Bugün birçok bitkinin nasýl yetiþtirilmesi gerektiði hakkýnda bilgiye sahibiz. Son 20-30 yýldýr, tabiatta câri olan kanunlarýn iþleyiþine ve varlýklarýn yaratýlýþ hikmetlerine vâkýf oldukça, artan bilgi birikimi neticesinde, Allah'ýn ormanlarda ve kýrlarda yarattýðý, çiftlikte yetiþtirilmez sanýlan mantarlar da, artýk çiftliklerde yetiþtirilmeye baþlanmýþtýr.
Mantar üretimi ülkemizde yaygýnlaþmaktadýr. Kültür mantarlarý içinde Agaricus bisporus dünyada ve ülkemizde en fazla yetiþtirilen türdür. Bu, kahverengi, beyaz, saman sarýsý, krem veya açýk renklerde 3-4 cm çapýnda þapkasý olan bir mantardýr. Kültür mantarlarýndan Pleurotus türleri, ülkemizde Agaricus türlerinin ardýndan en fazla tanýnan ve yetiþtirilen mantardýr. Üretimi yapýlan Pleurotus türü mantarlarda sebzelerden 10 kat fazla B3 vitamini bulunmaktadýr.
Ülkemizde yenebilen mantarlardan tabii olarak yetiþen birçok tür vardýr. Bunlardan birinci sýrayý, Lactarius delicious (melki, çintar, çam mantarý, kanlýca) alýr. Bu mantar ayrýca Ýspanya ve Ýtalya'ya ihraç da edilmektedir. Ýkinci olarak Morchella türleri (kuzu göbeði, göbek) gelmektedir. Bu mantar, en deðerli mantarlarýmýzdan biridir. Taze, kuru veya donmuþ olarak bazý Avrupa ülkeleri ve Amerika'ya yýlda 45-50 ton civarýnda ihraç edilmektedir. Tabiattan toplanýp tüketilen diðer mantar türleri Tricholoma caligatum (katran mantarý, sedir mantarý), Suillus luteus (ayý mantarý) ve Cantharellus sp.(tavuk ayaðý, sarý kýz)'dýr.
Týbbî açýdan mantarlar
Mantarlarýn týbbî özellikleri insan saðlýðýnda önemli bir yer tutmaktadýr. Yüce Yaratýcý'mýz, tabiattaki çeþitli mantarlara bazý hastalýklara deva olacak birtakým maddeleri yerleþtirmiþtir. Mesela; Uzak Doðu, Japonya, Kore, Çin ve Kuzey Amerika'da meþe aðaçlarý üzerinde yetiþen veya meþe talaþýnda üretimi yapýlan shiitake (Lentinulaedodes) mantarý önemli týbbî özelliklere sahiptir. Japonya'da yapýlan bir çalýþmada, bu mantardan elde edilen, suda eriyebilir bir polisakkarit olan lentinan ve KS-2 isimli maddelerin anti-kanser tesiri olduðu tespit edilmiþtir. KS-2'nin farelerdeki tümörleri durdurduðu, lentinan'ýn katý tip tümörlerin hemen hemen tamamýný küçülttüðü ifade edilmektedir. Baþka bir çalýþmada shiitake fermantasyonundan elde edilen arabinoxylane'nin HIV virüsünü yavaþlatýcý bir tesire sahip olduðu gösterilmiþtir. Yine ayný mantarýn 'misel'inin (köksü uzantýlar) ürettiði, suda eriyebilir bir maddenin anti-viral tesire sahip olduðu belirlenmiþtir. Shiitake mantarý ayný zamanda kolesterol ve kan basýncýný düþüren tesirlere sahiptir. Son zamanlarda shiitake mantarýndan yeni antibiyotikler elde edilmiþtir.
Shiitake mantarý Türkiye'de tabii olarak yetiþmemektedir. Bu mantar, Denizli'de kültür ortamýnda bir firma tarafýndan üretilmektedir.
Halk arasýnda 'kavak mantarý' veya 'yaprak mantarý' gibi adlarla anýlan Pleurotus ostreatus mantarýnda, yüksek kolesterolü tedaviye lovastatin maddesinin üretildiði son çalýþmalarda ortaya çýkarýlmýþtýr. Lovastatin, mantarýn þapkasýnda, saplardan daha fazla bulunmaktadýr. Þapkada da olgun lâmellerde ve sporlarda yoðun olduðu tespit edilmiþtir. Bu mantarla ilgili yapýlan diðer bir çalýþmada, tümör oluþturulan farelerin günlük diyetinde % 20 oranýnda Pleurotus ostreatus verilmiþ ve bir ay sonra kontrol grubu ile karþýlaþtýrýlmýþtýr. Mantar verilen grubun % 60'ýnda tümörlerin engellendiði tespit edilmiþtir.
Týbbî yönüyle dikkati çeken ve halk arasýnda 'aslan yelesi' olarak adlandýrýlan diðer bir mantar türü Hericium erinaceus'tur. Bu mantarýn, sindirim kanalýnda meydana gelen ülser, iltihap ve tümörler üzerinde tedavi edici rol oynadýðý çeþitli çalýþmalarla ispatlanmýþtýr. Kanserden kurtulup bu mantarý yiyen hastalarýn hayat sürelerinin beklenenden fazla olduðu söylenmektedir. Bu mantardan yapýlan haplar, kanser tedavisinde kullanýlmaktadýr.
Japonya'da alýnan bir patente göre, bu mantarda, sinir hücresi büyüme faktörü sentezini kuvvetli bir þekilde uyaran 'eninacines' maddesi üretilmektedir. Bu bileþik, sinir hücrelerinin (nöronlar) tekrar büyümesini uyarýr. Bu sebeple yaþlanmadan dolayý bunaklýðýn, Alzheimer hastalýðýnýn ve inmeden (felç) dolayý meydana gelen nörolojik travmanýn tedavisinde, motor cevabýn ve kavrama fonksiyonunun geliþtirilmesinde tesirli olduðu ifade edilmektedir.
Yurdumuzda Doðu ve Güneydoðu Anadolu'da tabii olarak yetiþen, Urfa, Malatya ve Gaziantep gibi þehirlerde mevsimlik bir sebze gibi satýlan, görünüþü daha çok patatesi andýran, halk arasýnda 'keme mantarý' olarak bilinen ve tüketilen diðer bir mantar türü Terfezia boudieri'dir. Bu mantar üzerinde yapýlan çalýþmalara göre mantardan elde edilen sývýnýn Gram (+) bakterilerden Staphylococus aureus, Bacillus subtilis, Micrococcus luteus, Mycobacterium smegmatis ve Candida utilis mayasýna karþý antimikrobial aktivite gösterdiði tespit edilmiþtir.
Mantarlarýn besin maddesi olarak kullanýlmasýnýn yanýnda tedavi maksatlý kullanýlmasý yeni bir keþif sayýlmaz. Çünkü, Hz. Muhammed (sas): 'Mantar kudret helvasý cinsindendir. Küme mantarýnýn suyu göze þifadýr.' buyurarak bu besine dikkat çekmiþtir. Yine Tirmizi'de yer alan bir rivayete göre halk: 'Mantar topraðýn çiçek hastalýðýdýr.' deyince Resulullah Efendimiz (sas): 'Mantar menn'dendir (yani; Allah'ýn Ýsrailoðullarýna nimet olarak lütfettiði kudret helvasý). Suyu göz için þifadýr�' buyurmuþtur. Ebu Hüreyre konuya þöyle bir ilâvede bulunur: 'Ben üç veya yedi mantar aldým. Onlarý sýkýp suyunu bir þiþeye koydum. Gözünde rahatsýzlýðý olan bir hizmetçime tatbik ettim. Ýyileþti.' Sonraki dönemlerde, Peygamber Efendimiz'in (sas) tavsiye ve uygulamalarýný kendilerine rehber edinen, her alanda olduðu gibi saðlýk alanýnda da birçok çalýþma yapan Ýslâm âlimleri, çeþitli icraatlarda bulunmuþlardýr. Mantarla ilgili rivayetlerden mülhem Ýbn-i Baytar daha 1200'lü yýllarda mantar suyunun mikrobik göz hastalýklarýný tedavi ettiðini belirtmiþtir.
KS-2'rir farelerdeki tümörleri durdurduðu, letinan'ýn katý tip tümörlerin hemen hemen tamamýný küçülttüðü ifade edilmektedir. Baþka bir çalýþmada shiitake fermantasyonundan elde edilen arabinoxylane'nin, HIV virüsünü yavaþlatýcý bir tesire sahip olduðu gösterilmiþtir.
Mantar satýn alýrken nelere dikkat etmeliyiz
Pazarlarda açýk olarak satýlan mantarlar ya beyaz ve temiz veya üzeri topraklý, krem, kahverengi bir görünüþe sahiptir. Beyaz mantarlardan ziyade topraklý mantarlarý tercih etmeliyiz. Zira beyaz mantarlarýn çeþitli kimyevî beyazlatýcý maddelerle yýkanmýþ olma ihtimali vardýr. Ayrýca mantar uzun süre yýkama suyunda bekletilirse, yýkama suyunu içine çeker ve bunlarýn yenmesi saðlýklý olmaz. Diðer yandan uygun þartlarda saklanmayan mantarlarýn bozulma ihtimali fazladýr. Mantarlarda bozulma sebebiyle küflenme meydana gelebilir.
Açýk mantarlardan ziyade paketlenmiþ, üzerinde markasý ve üreten firma adý yazýlý mantarý almak daha doðrudur. Mantarý taze tüketmek gerekir. Buzlukta bir süre bekleterek tüketmek tavsiye edilmemektedir.
Kaynak: Sýzýntý
Etiketler : mantarýn neresi yenir ,
kanseri yenen mantar ,
porçini mantarý üretimi ,
katran mantarý ,
aslan yelesi mantarý ,
sitaki mantari ,
çýntar bitkisi ,
candida utilis ,
PROTEIN ISTIFADESI ,
hericium erinaceus ,
sarý kýz mantarý ,
týpta kullanýlan mantar çesitleri ,
letina týkanýklýgý ,
shiitake mantarý nerede satilir ,
týp alanýnda kullanýlan mantarlar ,
Benzer Konular
En saðlýklý 60 besin maddesiKýþa Doðru Saðlýklý Beslenme RehberiDenge sorunlarý hayatýnýzý karartmasýnSaðlýðýnýz Ýçin HapþýrýnSaðlýklý cinsel iliþki ömrü uzatýyor
Cilt ve saçýn hayat kaynaðýGEÇMÝÞTEN GÜNÜMÜZE ÝSTANBUL’UN SAÐLIK HAYATI ULUSLARARASI KONGREDE TARTIÞILACAK
Yorum Ekle
Yorumlar
Bu yazý için daha önce hiç yorum yazýlmamýþ!
Facebook da paylaþ
Meyvelerden Ayva
