Memorial Ataþehir Hastanesi Kardiyoloji Bölümü’nden Doç. Dr. Zeynep Tartan, “damar sertliði ile baþ etmenin yollarý” hakkýnda bilgi verdi.

Damar sertliðinin genel adý olan arteriyoskleroz, atar damarlarýn sertleþmesi, kalýnlaþmasý ve esnekliðini kaybetmesi anlamýna gelir ve sebepleri farklýlýk göstermektedir. Ancak arteriyosklerozun en sýk nedeni “ateroskleroz”dur ve sýklýkla damar sertliðinin genel adý “arteriyoskleroz” yerine de kullanýlýr.

Ateroskleroz, günümüzde kalp damar hastalýklarý risk faktörleri olarak bilinen bir grup risk faktörünün biraraya gelerek oluþturduðu; damar duvarý etrafýnda oksitlenmiþ kolesterol partiküllerinin ve iltihap hücrelerinin (inflamasyon hücereleri) toplanmasýyla oluþur. Ayrýca bu birikimlerin neticesinde damar içini kaplayan tek sýralý hücrelerin fonksiyonu bozulur. Böylece hem daha çok pýhtýlaþmaya hem de damarýn büzüþmesine yatkýnlýk artar.

Aterosklerotik damar hastalýðý orta ve büyük çaplý damarlarý tutar. Özellikle beyin, kalp koroner damarlarý, þah damarý (karotis), aort damarý, böbrek damarlarý ve bacak atardamarlarý bu hastalýktan etkilenir.

Sigara içen, hareketsiz kalan ve fazla kilolu bireyler daha çok dikkat etmeli

Erkeklerde, kadýnlardan ortalama 10 yýl daha önce baþlar ancak östrojenin çekilmesiyle kadýnlarda menopoz sonrasý erkeklerle olan fark ortadan kalkar. Hastalýðýn geliþiminde bir çok neden olmakla birlikte; bilinen klasik risk faktörleri içinde sigara, hipertansiyon, þeker hastalýðý, kolesterol yüksekliði, iyi huylu kolesterol (HDL) düþüklüðü, hareketsiz yaþantý, ailede erken yaþta kalp-damar hastalýðý olma öyküsü, yaþ, erkek olmak, þiþmanlýk, metabolik sendrom sayýlabilir. Genel olarak sorgulamada 5 risk faktöründen (yaþ, hipertansiyon, sigara, ailede erken kalp-damar hastalýðý varlýðý, iyi huylu kolesterolün 40mg/dl altýnda olmasý) 2 veya daha fazlasýnýn olmasý durumunda hastanýn 10 yýllýk kalp damar hastalýðý risk oranýnýn hesaplanmasý gerekir. Risk oranýnýn derecesine göre gerekli giriþim ve tedavi yöntemleri hastaya anlatýlýr ve risk azaltýlmasýna yönelik tedavi edici giriþimler baþlatýlýr.

Sinsice yaklaþýr ve ilerler

Damar sertliði týkayýcý olduðu damarýn beslediði organýn fonksiyonunda bir kayýp olana kadar bir bulgu vermez. Bu bakýmdan sinsi bir hastalýktýr. Risk faktörlerine maruz kalmakla çocukluk yaþta damarda birikimler baþlar ancak yýllar içinde týkayýcý damar hastalýðý haline dönüþür. Bazen yavaþ ilerlemeyip hafif derecede darlýk yaratan plaklarýn yýrtýlmasý veya üstlerine pýhtýnýn eklenmesiyle damar, tam olarak týkanýr ve kalp krizi, inme, bacak damarlarýnýn týkanmasý gibi ani hastalýk bulgularý ortaya çýkar.

Risk faktörlerini en aza indirin

Hastalýk tek bir sebepten oluþmadýðý için hastanýn sahip olduðu risk faktörleri tek tek belirlenmeli ve hepsini normal sýnýrlara indirmeye yönelik yaþam tarzý deðiþikliði ve gerekiyorsa ilaç tedavisi baþlanmalýdýr. Hastanýn þikayetleri varsa ve kalp hastalýðý varlýðýný düþündürtüyorsa mutlaka bazý testlerin (egzersiz stres testleri, ekokardiyografik inceleme gibi) yapýlmasý gerekir. Kalp damar hastalýklarýndan korunmada uygulanacak olan giriþimler ana hatlarýyla özetlenecek olursa:

Yað tüketiminizi sýnýrlandýrýn

Saðlýklý bir diyette kiþinin almasý gereken günlük kalorinin %50-55’i karbonhidrattan, %10-15’i proteinden, %30’u yaðlardan oluþmalýdýr. Doymuþ yaðlardan zengin olan hayvansal gýdalar kýrmýzý et, yumurta, tam yaðlý süt ve süt ürünleri az tüketilmelidir. Ýdeal olan süt ve süt ürünlerinden yaðý azaltýlmýþ olanlar tercih edilmelidir. Kilo problemi olanlar mutlaka bir beslenme uzmaný gözetiminde diyet yapmalýdýr. Sýklýkla kolesterol yüksekliðine hayvansal yaðlarýn çok tüketilmesi neden olduðu düþünülmekle birlikte aþýrý karbonhidrat tüketimi de hem trigliserid yüksekliðine hem de iyi huylu kolesterol (HDL) düþüklüðüne sebep olarak yaðlarýn daðýlýmýný olumsuz etkileyecektir. Ayrýca günde ortalama 20-25 gr kadar lif-posa tüketimi önerilmektedir.

Araba yerine yürüyüþ, asansör yerine merdiven

Haftada 3 gün ile baþlanabilir ama ideali 5 gün olmak üzere en az 30 dakika aktif spor yapýlmasý gerekir. Ýlerleyen zaman içinde sürenin 1 saate kadar çýkarýlmasý hedeflenmelidir. Günlük yaþamda da daha aktif olmak örneðin arabayý uzaða park etmek gidilecek yere yürümek, asansör yerine merdiven kullanmak daha saðlýklý hareketli yaþam biçimi kazanmamýzý saðlar.

Sigarayý býrakmak için uzman yardýmý almaktan çekinmeyin

Sigara sadece kalp damar hastalýðý açýsýndan deðil, kanser riskini artýrmasý nedeniyle de zararlý etkisi çok olan bir alýþkanlýktýr. Aktif içiciler dýþýnda pasif içiciler de oldukça bu zararlý etkilerden etkilenmektedir. Kan pýhtýlaþmasýna zemin hazýrlamasý, tansiyonu yükseltici etkisi, damarýn büzülmesine sebep olmasý, oksidan özellikleri ve birçok zararlý hormonun damar iç tabakasýndan salgýlanmasýna neden olmasý sebebiyle kalp ve damar saðlýðý için son derece zararlýdýr. Yoðun sigara içenlerin bir uzman danýþmanlýðýnda býrakma giriþimde bulunmasý uygun olur.

Hipertansiyon hastalarý bunlara dikkat etmeli

Hipertansiyon olan bir kiþi mutlaka doktor kontrolünde gerekli olan ilaç tedavisiyle takip edilmelidir. Þayet hastada çoklu risk faktörleri mevcut ve/veya hedef organ hasarýna ait bulgular varsa bu durumda çok daha düþük tansiyon düzeylerinde bile hedef organ hasarýný azaltmak için tansiyon ilacý baþlamak gerekebilir. Ýlaç tedavisinin yaný sýra; diyette tuz kýsýtlamasý veya çok yüksek tansiyon düzeylerinde tamamen tuzun kaldýrýlmasý uygun olur. Düzenli egzersizle damar direnci azalacaðýndan tansiyon düþecektir. Ayrýca kilo kaybý da tansiyonun düþmesine yardýmcý olur.

Yüksek kolesterolü olanlar…

Diyetteki toplam yað oranýnýn yaný sýra; yað içeriði de önem taþýr. Ancak diyetin ideal sýnýrlarda olmasýna raðmen kolesterolün üçte ikisinin karaciðer tarafýndan üretildiði unutulmamalýdýr. Özellikle bazý durumlarda hastanýn veya yüklü risk faktörleri bulunan kiþilerde kolesterol düþürücü ilaç tedavisi hem tedavi edici hem koruyucu etkisi bulunmaktadýr. Kime ne zaman ilaç tedavisi baþlamak gerektiði ise bir uzman kardiyolog tarafýndan kiþinin risk faktörleri deðerlendirilerek belirlenir.

Diyabetliler 2 kat risk altýnda

Þeker hastalýðý önemli bir risk faktörü olup, bu hastalar þeker hastalýðý bulunmayanlara göre kalp ve damar hastalýðý geliþtirme açýsýndan 2 kat daha risklidirler. Þeker hastalýðý olan kiþilerde hipertansiyon ve yüksek kolesterol bulunma olasýlýðý da olamayanlara göre daha yüksek olduðundan bu grup hastalar özellikle daha yoðun bir tedavi ile gözetim altýnda tutulmalýdýrlar. Düzenli olarak belli aralýklarla kontrole gelmeli, þeker, tansiyon, kilo ve kolesterol yönünden hedeflenen deðerlere ulaþmalarý saðlanmalýdýr.

Sonuç olarak damar sertliði sonucu oluþan kalp ve damar hastalýklarý bir risk faktörleri topluluðudur. Çocukluk yaþlarýnda çok yavaþ olarak baþlar ilerleyen yýllarda aþikar hastalýk olarak belirir. Korunmada önemli olan saðlýklý ve düzenli yaþam biçimini çocukluktan baþlayarak öðretmek ve uygulatmaktýr. Son olarak bunun bir güçler birliði olduðunu unutmamak ve risk faktörlerinin her biriyle toplu biçimde mücadele etmek esas ilke olmalýdýr.